VERWERING

Teksten zijn eigendom van de schrijver en de uitgever © Tanums Hällristningsmuseum Underslös

 

Alle afbeeldingen zijn beschermd door copyright © Tanums Hällristningsmuseum Underslös. Ze kunnen uitsluitend gebruikt worden na toestemming van de webbeheerder onder vermelding van © Tanums Hällristningsmuseum Underslös. Inlichtingen info

 
De rotsen worden de laatste jaren erg aangetast, zelfs verwoest door zure regen en andere invloeden van onze “geciviliseerde” westerse maatschappij. Meer dan 3000 jaren lagen deze tekeningen ongeschonden in de open lucht. Nu gaan ze opeens snel in kwaliteit achteruit. Specialisten proberen er een aantal te redden. Hoe dat moet weten we meestal niet. Waarschijnlijk is de beste manier om ze te bedekken met een dikke laag aarde. Ze zijn dan weliswaar niet meer te zien, maar ze blijven tenminste bestaan, zodat ze over 100 jaar als er geen auto's
meer rijden weer opgegraven kunnen worden. Welke manier van conserveren ook doeltreffend is, het is ondoenlijk alle rotsen te behandelen. Alleen in Bohuslän zijn er meer dan 4000! Men vindt ze op veel plaatsen in Zweden, Noorwegen, Finland en Rusland, maar ook elders in de wereld.


 

Afb. 1. Op de rots van Bro, T 192, is goed te zien hoe het verzuurde water de rots aangetast heeft. De donkere plekken zijn de oorspronkelijke gladde rots. Overal heeft het zuur de rots vernietigd, behalve daar waar het water een “gootje” gevonden heeft, namelijk in de gravure van de man met de bijl.
 

 

 

 

 

 

Afb. 2. Op T 248, Kalleby, is zelfs een groot stuk van het rotsoppervlak afgebroken. De figuren die daar stonden zijn voor altijd verloren.
DOCUMENTATIE
De reproductie en publicatie van de rotsgravures heeft, in de geschiedenis van het onderzoek, als belangrijkste doel gehad het omvangrijke en geografisch verspreid liggend materiaal toegankelijk te maken voor verschillende soorten van studie. Een gereproduceerd motief kon altijd ter plekke bestudeerd worden, als zorgvuldigere bestudering noodzakelijk was of als de juistheid van de reproductie om nader onderzoek vroeg. Het is bekend dat het erg moeilijk is een gravure honderd procent juist weer te geven en men is het over eens, dat veel studies gedaan zijn op grond van incorrecte afbeeldingen.
Vandaag de dag zijn we in de ernstige situatie, dat de rotsgravures gedocumenteerd moeten worden, om ze als reproductie te kunnen bewaren. Zowel de toekomstige onderzoekers, als het groeiende aantal geïnteresseerden in prehistorie, zullen zich moeten gaan baseren op het gereproduceerde documentatiemateriaal. Het is een droevig feit, dat de toestand van de rotsplateau’s buitengewoon kritiek is en een groot gedeelte van de rotsgravurelocaties, die nu gedocumenteerd worden, simpelweg bezig zijn te verdwijnen. Een drieduizend jaar oude traditie in afbeelden nadert zijn einde.

Tanums Hällristningsmuseum Underslös is sinds 1997 een centrale deelnemer van diverse EU-projecten, die onder andere als doelstelling hebben, de door verwering bedreigde rotsgravures van de Europese landen te documenteren.
Het museum heeft een traditionele, jarenlange ervaring met documenteren en ontwikkelt ook nu nog voortdurend documentatiemethoden voor de verschillende fases van onderzoek en test de geschiktheid ervan voor de uiteenlopende graden van verwering. De frottagemethode is nog steeds primair, omdat geen andere, praktisch uit te voeren methode, de oppervlakte van de rotsplateau’s, inclusief de gravures, exacter weergeeft. Het documenteren richt zich op het volledige oppervlak, dat wil zeggen: de figuren, de verschillende soorten en graden van verwering en de verspreiding daarvan, de scheuren in de rots en mos – en korstmosvegetatie.
De complexiteit van de gegeven situatie leidt tot een gedifferentieerde methode, die in een zo groot mogelijke context, de gravures kan weergeven in zijn oorspronkelijke vorm.

 

 

 

Afb. 3. Vaak moet een rots eerst uitgegraven worden. Daarna gaat de bezem er over.


Het documenteren van een rotstekening is zeer arbeidsintensief. Iedere rots kost vele uren aan man/vrouw-kracht en is bovendien zeer kostbaar. Tanums Hällristningsmuseum Underslös organiseert al vele jaren een jaarlijkse werkweek waar experts en vrijwilligers ingezet worden voor dit werk. De groep van ± 25 vrijwilligers werkt een week lang hard op de rotsen, uiteraard onder zeer deskundige leiding. Ze gaan in kleine groepjes naar een aantal locaties. Eerst wordt de rots schoon gemaakt. Een goede bezem voor het grove werk is onmisbaar, maar ook een zachte veger en niet te vergeten een stokje om al het vastgegroeide mos te verwijderen. Dat mag natuurlijk niet met een mes,

want een kras op de steen betekent beschadiging van een werelderfgoed. Daarom lopen we ook alleen met heel zachte zolen of op blote voeten op de rots. Het optillen van een aangrenzend stuk mos is vaak een bijzondere verrassing. Al vaak zijn er op die manier nieuwe figuren gevonden.

Dan wordt de rots bekeken, vanuit verschillende standpunten en zo mogelijk onder verschillende belichting. Sommige figuren zijn alleen met een laagstaande ochtendzon te zien, andere alleen ‘s avonds. Soms zie je alleen iets als ze nat zijn, soms ook zijn ze zo onduidelijk dat er alleen in het donker met een zaklantaren iets zichtbaar wordt. Ook aftasten met de vingertoppen kan een manier zijn, maar dat vereist veel oefening. Toch is dit de geijkte methode bij een sterk verweerde rots.


Afb. 4. Soms vind je de figuren door zorgvuldig aftasten.
 

 

 

 

 

 

 

Afb. 5. Bij iedere rots is het noodzakelijk deze ’s nachts met een zaklantaarn te belichten. In het strijklicht worden alle figuren zichtbaar.

 

 

 

Hierna wordt de rots met genummerde vellen papier belegd van 70 x 100 cm, die stuk voor stuk met carbonpapier afgewreven worden, het z.g. frotteren. Wat niet zichtbaar was zie je nu opeens op het papier verschijnen. Een reuze spannend werk, vol verrassingen. Het moet heel precies gebeuren, maar er zijn altijd specialisten bij die vertellen en voordoen hoe het moet. Een ander maakt tijdens het frotteren een schets van de vellen en de figuren die tevoorschijn komen op een geruit papier, een eerste documentatie dus.

 

 

Afb. 6. De hele rots wordt gefrotteerd.

 

 

 

 

De genummerde vellen worden opgerold en gaan uiteindelijk naar het museum. Maar eerst hebben we ze nog nodig omdat alle figuren nog ingekleurd moeten worden met een krijtpapje. Een zeer precies werk met fijne penselen en je mag er niets bij verzinnen of overslaan. De frottages en het gevoel met de vingertoppen zijn nu onmisbaar.
 

 


Afb. 7. De figuren worden ingeschilderd
 

 

 

 

 

 

 

En maar hopen dat het niet gaat regenen, want dan is het krijt weggespoeld en kun je opnieuw beginnen als de rots weer droog is. We hebben vaak huilend in een onweersbui staan kijken hoe het werk van 6 mensen in een kwartier verdween. De wit ingeschilderde rots wordt dan veld voor veld gefotografeerd. Dit laatste doet Gerhard Milstreu met een naaste medewerker zelf. Hij rijdt trouwens met zijn terreinwagen telkens als een razende Roeland van rots naar rots om te kijken of alles goed gaat.

Afb. 8. De ingeschilderde rots wordt gefotografeerd.
 

          

 

 

 

 

De laatste ochtend bezoeken we met elkaar alle rotsen waar de groepen op gewerkt hebben. Dat zijn dan hooguit 5 tot 7 locaties (van de 4000 in Bohuslän) die we met 25 mensen hebben kunnen bewerken in die week.

Afb. 9. Bezoek aan de gedocumenteerde rotsen.
 

 

De frottages en de foto's worden dan in het museum met de computer bewerkt en meestal pas na enkele jaren in een documentatie- en registratieboekwerk gepubliceerd.

Met kalk ingeschilderde tekening.

Dezelfde tekening bewerkt in de computer.

 

De week is natuurlijk niet alleen zwoegen, poetsen en frotteren. Omdat bijna iedereen in of bij het museum overnacht (in gemeenschappelijke slaapruimtes of in een eigen tent) en het dus eigenlijk een leuk kamp is, wordt er ook veel plezier gemaakt. Er is een bonte avond en de schitterende omgeving kan bekeken worden (ongerepte natuur, Bohusläns scherenkust, enz.). Dagelijks is er wel een interessante lezing door een deelnemer of een gastspreker. De nachtexcursies onder leiding van Gerhard Milstreu zijn fantastisch. Vooral als je dan midden in de nacht bij het licht van een flinke zaklantaren als Nederlandse leek opeens een nieuwe tekening ontdekt die nog

 nooit gezien was in de laatste eeuwen. Mijn ontdekte mannetje uit de Bronstijd (± 3000 jaar geleden) hebben wij dus “Jurri” gedoopt en is nu officieel gedocumenteerd. Ik was echter niet de enige die een nieuwe tekening ontdekt heeft. Het gebeurt ieder jaar weer en kan ook u overkomen als u deze zomer mee wilt helpen met dit nuttige en erg leuke werk. De demonstratie van nachtfotografie was onvergetelijk. Ik heb na die eerste week al veel mooie foto's gemaakt.
Iedereen kan natuurlijk altijd rotstekeningen gaan bekijken. Er zijn er een aantal goed gemarkeerd en dus makkelijk te vinden. Het is echter in Zweden streng verboden de rotsen te betreden, afdrukken maken natuurlijk ook. Er staat een hoge boete op. Denk niet dat niemand je ziet, want onopgemerkt ben je nergens in dit land.
 

 

 

Dit mannetje heet nu "Jurri".
 

 

Voor inlichtingen over de jaarlijkse werkweek kunt u contact zoeken.

Bovenstaande is een deel uit mijn boekje “Rotstekeningen in Bohuslän”. Voor het hele werk (met wegwijzers naar rotstekeningen!) klikt u op “Bestellen”.