DE MANNEN VAN KALLEBY-HAGARNA
Teksten zijn eigendom van de schrijver en de uitgever © Tanums Hällristningsmuseum Underslös

Alle afbeeldingen zijn beschermd door copyright © Tanums Hällristningsmuseum Underslös. Ze kunnen uitsluitend gebruikt worden na toestemming van de webbeheerder onder vermelding van © Tanums Hällristningsmuseum Underslös. Inlichtingen info

Eén van de indrukwekkendste rotstekeningen in Bohuslän is wel het grote paneel met de mannen van Kalleby-Hagarna (T 248). De lezer die de rots niet kent zal nu genoegen moeten nemen met een foto uit 1992, toen de figuren met kalk ingeschilderd waren ten behoeve van het onderzoek dat verricht werd door Tanums Hällristningsmuseum Underslös. Een foto is slechts een hulpmiddel om de figuren te herkennen. Een goede indruk krijgt men pas als men de rots bezoekt en hem 's nachts belicht met het strijklicht van een lantaren. Het paneel is niet ingeschilderd, zodat de figuren overdag moeilijk te herkennen zijn. Informeert u eerst of de zaak niet met isolatiemateriaal afgedekt is. Dat is meestal het geval, maar soms heeft men de tekening in de zomer vrij gelegd. Ook hier heeft de verwering ernstig toegeslagen, zodat bescherming noodzakelijk is.
Nachtfoto van de drie lurespelers.
U herkent natuurlijk een groot aantal boten. In het bovenste deel staan twee mannen, een grote en een kleinere op een boot met dierkoppen op voor- en achtersteven. De grote man heeft een hamer of bijl in de hand. Voor hem staat een hele lange speer met de punt naar boven. In het onderste deel van de tekening staan drie mannen naast elkaar op een boot met spiraalvormige instrumenten aan de mond. Dit zijn bronzen luren, zoals die veel gebruikt en afgebeeld werden in laatste deel van de Bronstijd (Periode IV en V).  Enkele honderden meters verder, in Kalleby-Långemyr, is een rots waar ook drie lure spelende mannen op een boot staan. Een vierde lurespeler staat rechts onder die boot. Luren werden in de Brostijd meestal in paren bespeeld. De luren die gevonden zijn waren ook meestal als gelijkgestemde paren. Waar is in Hagarna de vierde lurespeler? Rechts zijn nog drie mensachtige figuren. De bovenste, waar­van het hoofd in de verwering verdwenen is, heeft een pijl en boog. De onderste heeft alleen een onderlichaam en benen met drie voeten! De middelste zijn alleen twee benen.

De twee grote mannen worden meestal geïnterpreteerd als meester en knecht, als belangrijker en minder belangrijk, soms zelf als de Germaanse dondergod Thor met de hamer en zijn mindere Loki die hem vergezelt. Rangordegrootte ziet men vaak op rotstekeningen. Wat belangrijk was, werd groot afgebeeld.

Nu verzoek ik u de foto nader te bestuderen of, liever nog, op de rots te gaan liggen en met de vingers alles af te tasten. Goed beschouwd is een groot aantal boten voor een deel verdwenen omdat er andere figuren overheen gegraveerd zijn. Met name de vijf mannen zijn dieper inge­hakt dan de boten met de bemanningsstrepen. Men heeft dus kennelijk de rots gedurende langere perioden gebruikt om de tekeningen te maken. Dan werden nieuwe figuren over de oude gemaakt. Aangezien dit tamelijk willekeurig gebeurde, kunnen we aannemen dat de oude boten geen relatie hebben met de nieuwe figuren. Het is dus geen compositie-tekening, waarvan de verschillende figuren met elkaar in verband gebracht moeten worden. Bekijken we nu de "meester" en de "knecht", de twee grote figuren in het bovenste deel van het paneel. Alle mensenfiguren hebben voeten. Eén heeft zelfs drie voeten. Alleen de "knecht" heeft geen voeten. Hij heeft ze zeker gehad, maar ze zijn verdwenen omdat de grote boot met de dierkop­pen er overheen gegraveerd is! Deze boot en de grote man met hamer lijken bij elkaar te horen en zijn de jongste figuren van de rotstekening. De kleinere man zou dus niet bij de grote horen. Bovendien is de stijl van de kleinere anders. Met name de hoofden zijn verschillend. De grote heeft een masker met een "grote neus", wat waarschijnlijk een vogelmasker met een snavel is, terwijl de kleinere een masker met horens heeft, net zo als de drie lurespelers! Bovendien mist hij armen. Achter de rug van de grote man is de rots sterk verweerd. Toch kunnen we in die verwering nog een kleine halve cirkel herkennen. Dit moet een stukje van een lure zijn. De z.g. "knecht" is dus de vierde lurespeler, waarvan de arm en de lure verdwe­nen is doordat de grote man er later overheen gegraveerd is. Ook zijn voeten zijn verdwenen door de boot van de grote man. De grote speer is duidelijk over een boot met bemannings­strepen gezet en is dus jonger dan die boot. De speer eindigt abrupt bij de grote boot. Daaronder zien we twee benen en een stukje lichaam van een kleine mensenfiguur, die ook door de grote boot bedekt is. Waarschijnlijk stond hier een klein mannetje met een enorme speer, ouder dan de grote boot, maar jonger dan de andere boten.

We hebben in Kalleby-Hagarna dus te maken met een rots die in verschillende tijden voorzien is van tekeningen, die over elkaar heen zijn gemaakt. Om de perioden te onderscheiden heb ik de figuren ingekleurd.  

De oudste figuren zijn rood. Het betreft voornamelijk boten, waar andere figuren overheen geplaatst zijn. De meeste boten varen naar rechts. Dit is ook het geval met de boot helemaal boven, die niet bedekt is door een andere tekening. Maar omdat hij in dezelfde stijl getekend is als de andere boten, heb ik hem ook rood gemaakt. De boot net boven de knie van de grote man vaart de andere kant op. Bovendien heeft hij, in tegenstelling tot de andere boten, een dierkop op de steven, zodat hij waarschijnlijk uit een andere periode stamt. Interessant is het bootje vlak onder de grote blauwe boot. Het lijkt niet compleet te zijn. Het kan zijn dat het een scheermes is.[1]

Van een jongere periode zijn de vier zwarte lurespelers. Zij hebben, net als alle mensen­figu­ren op deze rots, lange benen met grote kuiten, "klompvoeten" en in verhouding een kort vierkant lichaam. Er is een scheiding aangebracht tussen de benen en het lichaam.

 

 
Misschien stamt de donkergroene kleine speerdrager met zijn grote speer uit dezelfde periode als de zwarte lurespelers. In elk geval is deze jonger dan de rode boten en ouder dan de blauwe figuren. Maar omdat de stijl toch anders is en hij ook de andere kant op kijkt (naar rechts) heb ik hem een andere kleur gegeven.

De jongste figuren zijn ongetwijfeld de blauwe grote man en de boot met dierkoppen. Let op het schaalkuiltje tussen de benen. We zien deze combinatie wel bij vrouwenfiguren (bijv. Fossum). Dietrich Evers meent dan ook dat het oorspronkelijk een vrouwenlichaam geweest is, waar later een man van gemaakt is.[2] Inderdaad is de dunne arm met de hamer of bijl niet in verhouding tot de rest van het lichaam.

Met de rechthoek achter de rug van de grote bovenste lurespeler wist ik niet goed raad. Het is jonger dan de rode boot daarboven, en ouder dan de lurespeler en de man met pijl en boog. Ik kleurde het figuurtje lila.

De andere lichtgroene mensenfiguren zijn moeilijk in een periode te plaatsen, alleen dat ze ouder zullen zijn dan de blauwe figuren. Behalve misschien de man met pijl en boog. Helaas is zijn hoofd grotendeels in de verwering verdwenen. Het lijkt er echter op dat hij net zo'n vogelmasker heeft als de grote blauwe man. Ook de rare dunne arm is een overeenkomst. Had de grote blauwe man misschien toch een "knecht" met een pijl en boog? Dan zou deze blauw gekleurd moeten worden. Gelukkig blijven er nog raadsels over!

De grijze delen laten de ernstige verwering van de rots zien. Wie weet wat daar nog allemaal getekend is in de Bronstijd.

 

[1] Zie: Kaul, Flemming: "Is de boot een scheermes? Is het scheermes een boot". Uitg. Tanums Hällristningsmuseum Underslös.

[2] Evers, Dietrich: "De magie van de beelden", pag. 61 e.v.